Entertainment

Cách xử lý mẫu thuẫn cho trẻ

NHỮNG CƠ CHẾ ĐỐI PHÓ CỦA TRẺ EM VỚI VIỆC NGƯỜI LỚN THẮNG VÀ TRẺ EM THUA KHI XỬ LÝ MÂU THUẪN GIỮA HAI BÊN
(Theo T.E.T Đào tạo giáo viên hiệu quả của Tiến sĩ Thomas Gordon)
1. Nổi loạn, chống trả, thách thức
Những phản ứng này với quyền lực và quyền hạn gần như phổ biến ở mọi nơi. Khi sự tự do của con người bị đe dọa, họ chống trả và thách thức – hoặc, trong khi nổi loạn, họ làm trái ngược hoàn toàn với những điều họ bị thúc ép phải làm.
Khi học sinh bị gia sư yêu cầu cất cái máy gọt bút chì và ngồi ngay ngắn tại chỗ, bạn có thể thấy học sinh đánh trống lảng, chọc ghẹo, hoặc thách thức gia sư bằng cách tiếp tục gọt bút chì cho đến khi bút chỉ còn một mẩu ngắn.
Khi một cậu bé bị bố mẹ yêu cầu đi ra khỏi phòng và đi vào một lần nữa một cách nhẹ nhàng và tôn trọng hơn, nhưng đổi lại thì cậu ta vẫn dậm chân ầm ĩ hoặc đi vào một lần nữa với cái dập cửa nặng nề.
Có học sinh trung học cơ sở đã chia sẻ với cô giáo của mình như sau: “Con từ bỏ việc cố gắng học tập vì bố mẹ thúc ép con rất nhiều trong việc học với đủ lý do như sắp thi rồi, thi xong thì chơi thoải mái,… và cấm con không được chơi game. Nếu con tuân thủ ý kiến của họ, học, học và học, điều đó sẽ làm cho họ cảm thấy vui – như thế họ đúng hoặc họ thắng vậy. Con sẽ không để họ cảm thấy như vậy nữa. Nên con sẽ không học.”
Trẻ em, dù lớn hay bé, đều khéo léo trong việc tìm cách thách thức và chống lại nỗ lực của người lớn nhằm điều chỉnh hành vi của trẻ em bằng quyền hạn. Một học sinh trung học kể lại câu chuyện này: “Giám thị không cho em vào trường vì em mặc quần ống bó. Vì thế em mang đi hai chiếc quần, một cái ống bó và một cái không bó, chỉ để qua cửa.”
2. Trả đũa
Trả đũa một ai đó mà bạn phải phụ thuộc vào họ để thỏa mãn những nhu cầu cơ bản của bản thân là phản ứng thường thấy của con người. Nhưng điều đáng ngạc nhiên là người ta vẫn bất ngờ trước hành vi này. Một nghiên cứu chỉ ra rằng con người nuôi trong lòng sự thù hằn lâu dài đối với những người có quyền lực, và luôn trong tâm thế sẵn sàng trả thù họ, Những người lớn sử dụng quyền lực để chi phối trẻ em thường phải đối mặt với rủi ro cao là hành vi gây hấn, trả đũa, trả thù của trẻ em.
Thông thường, sự trả đũa bạo lực nhất sẽ nhằm vào những người lớn gia trưởng một cách nhân từ – người che đậy việc sử dụng quyền lực của mình bằng cách nói “Tôi chỉ làm những điều tốt nhất cho cô ấy/ anh ấy” hoặc “Một ngày nào đó anh ấy/ cô ấy sẽ cảm ơn tôi.” Những người lớn gia trưởng này không chỉ tạo cho trẻ em cảm giác tức giận và thất vọng vì những lần chúng thua cuộc; mà hơn nữa, họ còn đặt trẻ em vào thế tiến thoái lưỡng nan bởi vì chúng cảm thấy có lỗi vì đã gây đau đớn cho người “nhân từ” đã giúp đỡ mình. Nghiên cứu của Bateson (về những hành vi dán nhãn là “tâm thần phân liệt”) chỉ ra rằng tình thế tiến thoái lưỡng nan tạo ra tình trạng căng thẳng bên trong cơ thể khiến một vài người phản ứng bằng việc “phát điên”. Một người chuyên quyền hoàn toàn dễ đối phó hơn so với một người nhân từ. Ít nhất là chúng ta có thể ghét người chuyên quyền ác ý mà không bị mâu thuẫn với chính mình.
Thật vậy, hành động đáp trả có thể là một trong những cách phản ứng lành mạnh nhất của trẻ em đối với việc sử dụng quyền lực của người lớn. Trong khi chúng ta chắc chắn không tán thành môi trường gia đình hoặc lớp học có bầu không khí tràn ngập sự đối lập và sự thù địch, sự thật là sức khỏe cảm xúc của trẻ em có thể tốt hơn nếu trẻ em là một “chiến binh” và không phục tùng hay rút lui một cách thụ động.
3. Nói dối, lén lút, che giấu cảm xúc
Nói dối là cách đối phó thông thường của trẻ em đối với quyền lực của người lớn. Trẻ sớm hiểu được rằng nói sự thật với những người sử dụng quyền lực thật không an toàn. Tên của trò chơi trở thành “Nói với họ bất cứ điều gì để tránh bị phạt”, hoặc “Khiến cho họ chứng minh là mình sai”. Nhiều khi trẻ em học được rằng không bao giờ nói bất kỳ điều gì trừ khi bị hỏi trực tiếp, và sau đó chỉ nói bất cứ thứ gì có thể làm cho người lớn chuyển hướng trách nhiệm và hình phạt sang cho người khác.
Trẻ em cũng đối phó với người lớn sử dụng quyền lực bằng cách chơi trò “Đừng để bị bắt”. Trong trò chơi này, chỉ những trẻ em bị bắt quả tang làm điều gì đó sai mới bị coi là “tội phạm”. Những người lớn và môi trường sử dụng quyền lực đã dạy trẻ em một cách hệ thống hình thức không tuân thủ quy định này – một tình trạng ảnh hưởng đến xã hội chúng ta, thậm chí ở những cấp bậc cao nhất của chính phủ. Trò chơi rất đơn giản. Người lớn có quyền lực, đưa ra luật lệ, và phải đảm bảo những luật lệ này được thi hành. Việc của trẻ em: phá luật nhiều nhất có thể, nhưng bằng những cách thông minh mà người lớn không thể bắt được. Nếu bị bắt, hãy nói dối.
Một người mẹ đã miêu tả sự đối đầu này như sau: Tôi liên tục cấm con chơi game. Giờ đây thay vì chỉ chơi game vào giờ được phép chơi, con tôi đã lén chơi cả trong giờ học online. Khi bắt được quả tang, tôi đã giáo huấn con một bài về trách nhiệm của con với việc học và sự nguy hiểm của việc thiếu tập trung khi vừa học vừa chơi. Sau khi con trình bày, tôi hỏi con: “Con đã rút ra được bài học từ sự việc lần này chưa?” Con trả lời: “Vâng. Lần sau con sẽ cẩn thận hơn.” 😀
4. Đổ lỗi cho người khác, mách lẻo
Một cách tự nhiên để trẻ em đối phó với người lớn sử dụng hình phạt là cố gắng chuyển tội lỗi sang trẻ em khác. Công thức đơn giản: “Nếu mình có thể làm cho bạn khác/ anh chị em khác trông có vẻ xấu xa, thì khi người lớn so sánh, mình có thể trông tốt hơn (hoặc cũng không tệ hơn)”.
Tất cả người lớn thường quen thuộc với những thông điệp như thế này: “Anh ấy đánh con trước”, “Bạn ấy là người đầu têu”, “Nó đẩy con”, …
Những người lớn cố gắng tạo ra hành vi tốt bằng việc sử dụng phần thưởng thường xuyên, cũng khiến trẻ em ganh đua nhau hoặc mách lẻo với người lớn để chiếm được phần thường cho chính mình. “Con dọn dẹp bàn học nhanh hơn nó”, “Chị con đang đọc truyện chứ không phải đang học đâu mẹ”,…
Việc trẻ em muốn dành được nhiều phần thưởng nhất và để cho các bạn khác hoặc anh chị em khác chịu mọi hình phạt cũng là lẽ tự nhiên.
5. Gian lận, sao chép, đạo văn
Một tỷ lệ lớn trẻ em thừa nhận sử dụng những hình thức gian dối này, đặc biệt trong trường học. Dù phải đối mặt với rủi ro bị bắt cao, một vài học sinh chọn gian lận thay vì phải chịu hình phạt hoặc cảm thấy hổ thẹn bởi điểm thấp hay bị phụ huynh và giáo viên khiển trách.
Kể cả những học sinh rất sáng giá cũng có thể gian lận hoặc sao chép, các bạn bị thôi thúc bởi nhu cầu mạnh mẽ được nhận những phần thưởng khi đạt điểm cao.
Điều này ở nước ta còn áp dụng cho cả các học hàm học vị cao hơn như đại học, thạc sĩ, … hoặc các dạng bằng cấp khác.
6. Ức hiếp, chỉ huy, sai bảo
Những người lớn thể hiện quyền lực của mình bằng cách chỉ huy và ức hiếp trẻ em đang tạo cho trẻ em một hình mẫu mà một vài em sẽ sao chép để áp dụng vào trong mối quan hệ của chính mình.
Người cha tức giận vì công việc, về mắng con theo kiểu “giận cá chém thớt”, con đi đá con chó trong nhà để xả nỗi tức giận của mình.
Hiện tượng này xảy ra khắp nơi ở những trường học hoặc gia đình định hướng sử dụng quyền lực.
7. Cần phải thắng, ghét phải thua
Trong môi trường đầy phần thưởng và hình phạt, thứ mà trẻ em học được là giá trị của chiến thắng và xây dựng hình ảnh tốt đẹp. Và trẻ học được “những cách đáp trả tránh né” mạnh mẽ đối với sự thua cuộc và bị xấu mặt.
Giáo viên hằng ngày thao túng học sinh bằng những lời khen ngợi, những con điểm được ghi trong sổ điểm, quyền lợi đặc biệt, sao vàng, nụ cười, những cái xoa đầu. Như một điều tất yếu, thế hệ trẻ em “điểm tốt” đều hướng đến sự chiến thắng, đứng đầu bảng, vượt trội hơn so với bạn bè. Vấn đề là không phải mọi thứ trẻ đều có thể chiến thắng, chỉ có một trẻ có thể đứng đầu.
Điều gì xảy ra với những trẻ em có hạn chế về trí tuệ và/ hoặc thể chất, hay với những trẻ em chỉ ở mức “trung bình”? Ở hầu hết trường học, những trẻ như vậy mãi mãi bị nhắc nhở, một cách trực tiếp hoặc gián tiếp, rằng chúng không thể thích nghi với xã hội, thiếu khả năng, dưới mức trung bình, là những người không có thành tựu hoặc là kẻ thua cuộc. Định mệnh của chúng là phải trải qua nỗi đau của sự thất bại thường xuyên, hoặc cảm giác thất vọng khi chứng kiến người khác có thành tựu trong cảm giác thèm muốn. Những trẻ như vậy trở nên tự ti, và hình thành thái độ tuyệt vọng và cảm giác thất bại. Hoặc chúng từ bỏ, thôi không cố gắng nữa.
Một môi trường (lớp học) nặng về phần thưởng gây hại nghiêm trọng đối với những học sinh không có phần thưởng, hơn là những bạn có được phần thưởng.
8. Tổ chức, thành lập liên minh
Trẻ em đôi khi phát triển một cơ chế đối phó khác để đương đầu với quyền lực và quyền hạn của người lớn: trẻ tổ chức, đa phần là không chính thức, nhưng gần đây đôi khi trẻ tổ chức một cách chính thức. Trẻ học được rằng “Đoàn kết là sức mạnh”, cũng giống như những công nhân trong công ty và nghiệp đoàn tổ chức để đối phó với quyền lực của cấp quản lý.
Trong khi hầu hết những nỗ lực của học sinh để hành động nhịp nhàng nhằm dối phó với giáo viên đều không hiệu quả, và sau cùng gây hại cho chính mình, trong những năm gần đây, học sinh đã tổ chức thành công hơn trong việc phản kháng với quyền hạn của trường học (và những người lớn khác) thông qua những tổ chức học sinh, những đơn từ, báo chí học sinh, và yêu cầu được có tiếng nói hơn trong cơ cấu quản lý của các trường cao đẳng, trường trung học phổ thông và thậm chí một vài trường trung học cơ sở.
Trong khi việc những người trẻ cảm thấy bị ép buộc phải thành lập liên minh để đối phó với quyền lực của người lớn, khiến giới trẻ và trường học bị phân chia thành hai nhóm đối kháng là một điều đáng tiếc, cơ chế đối phó này tỏ ra là cách làm ít gây hại nhất (đối với bản thân học sinh và người khác), trong tất cả những cách mà học sinh sử dụng để phản ứng với quyền lực và quyền hạn của người lớn.
9. Cam chịu, tuân theo, phục tùng
Hầu hết những người lớn sử dụng phương pháp 1 (người lớn thắng) hy vọng rằng trẻ em sẽ chấp thuận những quyết định và sự cấm đoán của mình và không tức giận. Sự cam chịu này hiếm khi xảy ra trừ khi hình phạt quá khắt khe đến mức sợ hãi trở thành cảm xúc quan trọng hàng đầu của trẻ. Nhiều phụ huynh có thể và thực tế đã sử dụng hình phạt đủ khắt khe trong suốt thời gian đủ dài để tạo ra những đứa trẻ sợ hãi, lo lắng, cam chịu.
Một số trẻ khác, thay vì đầu hàng, trở nên hung hăng, bị động. Các em nhượng bộ một cách công khai, nhưng vẫn ngầm phản kháng. Một trong số những trò quỷ quái của chúng là nịnh bợ những người lớn quyền lực. Giả ngốc, nói với người lớn những điều người lớn muốn nghe, mỉm cười, gật đầu, đồng ý, ca ngợi, ra vẻ ngưỡng mộ – tất cả những cách đối phó mà trẻ em học được, với hy vọng người lớn sẽ dễ dãi và cho mình những đặc quyền và phần thưởng. Trẻ em trở nên khá thành thạo khi chơi những trò này, và hiểu rõ những hành động đạo đức giả cơ bản, ngay cả khi người lớn không biết.
Thậm chí, khi thiếu vắng những hình phạt khắt khe, một vài trẻ em, với những lý do chưa được hiểu rõ, chọn đối phó với quyền lực bằng sự ngoan ngoãn và cam chịu. Quyền lực ở người lớn có khả năng tạo ra sự phục tùng cao nhất đối với những trẻ nhỏ, có thể là do việc nổi loạn hay chống trả quá mạo hiểm đối với chúng. Khi những trẻ này bước vào thời kỳ vị thành niên, sự cam chịu có thể thay đổi một cách rất bất ngờ sang cơ chế đối phó kiểu nổi loạn và đáp trả. Những cơ chế này có thể cực kỳ nghiêm trọng, có những “đứa trẻ ngoan” đột nhiên trở nên mất kiểm soát và giết hại chính cha mẹ, người lớn khác, hoặc bạn cùng lớp.
Những trẻ em tiếp tục cam chịu và phục tùng là những trẻ mà khi lớn lên vẫn giữ nỗi sợ hãi sâu sắc đối với những người có quyền chi phối mình. Trong suốt cuộc đời, họ vẫn ở trong trạng thái là một đứa trẻ, phục tùng quyền lực một cách thụ động, phủ nhận nhu cầu của bản thân, sợ hãi khi là chính mình hoặc không dám lên tiếng bảo vệ quyền lợi của mình, sợ hãi khi đối mặt với mâu thuẫn.
10. Bợ đỡ
Một cơ chế hiển nhiên nhằm đối phó với quyền chi phối mình là cố gắng làm vui lòng người có quyền thưởng hoặc phạt. Trẻ em sớm hiểu được rằng người lớn không đưa ra phần thưởng và hình phạt một cách công bằng và nhất quán. Người lớn có thể bị thuyết phục, có thể có những trẻ được đối xử đặc biệt, người lớn đáp lại khi được tâng bốc và trao phần thưởng cho những trẻ được họ đối xử đặc biệt.
Nhưng thật không may cho những trẻ xu nịnh, hành vi đối phó này bị bạn bè (hoặc anh chị em) của trẻ phản đối một cách mạnh mẽ. Những trẻ khác chế nhạo và không thừa nhận trẻ được đối xử đặc biệt này vì các bạn nghi ngờ động cơ của trẻ này hoặc/ và đố kị vì trẻ ấy được người lớn yêu thích.
11. Tuân thủ, không dám mạo hiểm, không dám thử cái mới
Quyền lực và quyền hạn của người lớn thúc đẩy sự tuân thủ hơn là sự sáng tạo, cũng giống như môi trường làm việc độc tài trong những tổ chức kìm hãm sự đổi mới.
Thậm chí những trẻ em có năng lực nhất ở môi trường sử dụng phương pháp 1 (người lớn thắng) cũng nhanh chóng học được sự tuân thủ, kiềm chế ham muốn sáng tạo. Sự sáng tạo phát triển trong một môi trường mà trẻ em cảm thấy được tự do thử nghiệm, một môi trường tôn trọng giá trị của sự khác biệt, không gò ép tuân theo một tiêu chuẩn nhất định. Những trẻ em tài năng học cách tuân theo cuộc chơi, đạt điểm tốt, hòa hợp, giúp người lớn cảm thấy hạnh phúc. Những trẻ em này thu mình sau bức màn của sự an toàn và đơn điệu. Một trẻ bày tỏ: “Ở trường và ở nhà, em kiểu như phải khóa mình, làm những gì bố mẹ và giáo viên muốn, học và làm bài tập, cố gắng để không bị chú ý. Em chỉ được là chính mình khi đi chơi với các bạn của em.”
Công thức đối phó được số lượng lớn trẻ em sử dụng rất đơn giản: “Để có được phần thưởng và tránh phải chịu hình phạt, em sẽ phục tùng mệnh lệnh của người lớn, làm theo những gì được cho là đúng và chỉ làm đúng những gì cần thiết để sinh tồn, không nhiều hơn. Và em sẽ không làm bất cứ điều gì bất thường.”
12. Rút lui, từ bỏ, mộng tưởng, thoái lui
Nếu khó có thể chịu đựng quyền lực của người lớn, trẻ em có thể rút lui và thoát khỏi tình huống, về mặt tâm lý hoặc thể xác – một phương thức phòng vệ tự nhiên. (Bất cứ người nào bị đặt trong một tình huống không được bảo vệ hay đau đớn có khuynh hướng cố giải thoát, chạy trốn, đưa chính mình ra khỏi nguồn cơn của sự đau đớn đó – Xem thêm bài 1, phần quá trình hình thành cảm xúc không tích cực).
Những tình huống đặc biệt khiến trẻ em rút lui là những tình huống mà phần thưởng thì tốt đẹp và hình phạt thì khắt khe; khi mà sự ban phát phần thưởng và hình phạt không nhất quán; khi mà những nhiệm vụ quá khó khăn đến mức cơ hội đạt được phần thưởng rất mong manh (và hình phạt vì vậy lại nặng nề); và khi mà sự tranh đua giữa những trẻ em trong một gia đình hoặc một lớp học khắc nghiệt nhất.
Đáng tiếc cho những trẻ em tiếp thu chậm, chưa chín chắn, rụt rè và hướng nội trong lớp học, nơi mà phần thưởng và hình phạt được dùng làm chất xúc tác tạo động lực, chứ không có hoạt động giải quyết mâu thuẫn. Bởi vì những học sinh năng lực kém hơn, hoặc những bạn thiếu cá tính riêng không giỏi các hành vi gian dối để thách thức hệ thống, chúng có xu hướng sử dụng những cơ chế rút lui mạnh mẽ hơn. Những cơ chế này có thể diễn ra một cách thỉnh thoảng cho đến gần như ngay lập tức thoát khỏi hiện thực, bao gồm:
– Mơ giữa ban ngày, ảo tưởng.
– Thu mình, thụ động, thờ ơ.
– Quay lại những hành vi của trẻ sơ sinh.
– Thói quen đơn độc, không sẵn sàng hoặc không có khả năng thiết lập những mối quan hệ ngang hàng.
– Sợ trường học.
– Chạy trốn khỏi nhà và trường học.
– Những bệnh căng thẳng thần kinh như sốt, đau nửa đầu, đau dạ dày.
– Trốn học.
– Sử dụng chất gây nghiện.
– Ăn uống không kiểm soát.
– Trầm cảm, có xu hướng tự tử.
Cách xử lý mẫu thuẫn cho trẻ 2

Related Articles

Back to top button